وفيات الأعيان و أنباء أبناء الزمان
- نویسنده یا ویراستار: شمس الدین احمد بن محمد ابی بکر بن خلکان
- سال نشر: ۱۹۶۸-۱۹۷۲
- ناشر: بیروت دارالثقله؛ دارصادر
-
معرفی کتاب مرجع:
وفيات الأعيان و أنباء أبناء الزمان، اثر ابوالعباس شمسالدين احمد بن شهابالدين، مشهور به «ابن خلكان» (اربیل عراق ۶۰۸-۶۸۱ق)، به زبان عربی است که نویسنده در آن، زندگىنامه ۸۴۶ (چاپ موجود در مرکزی ۸۵۵) نفر از بزرگان علما، امرا، وزرا و عرفای اسلامی و ایرانی را به ترتيب حروف الفبا و معجم به اختصار ذكر كرده است.
ابن خلّكان (۶۰۸ـ۶۸۱ق) این مجموعه عظیم و كمنظیر را طی هجده سال (از ۶۵۴ تا ۶۷۲ به روایتی ۶۹۹ق) نگاشت. آغاز و انجام تألیف كتاب پس از یک وقفه ده ساله اقامت در قاهره صورت پذیرفت.
فَواتالوَفَیات ذیل وفیات الاعیان
محمد بن شاکر کُتبی
فوات الوفیات و الذیل علیها. تحقیق احسان عباس. بیروت: دارصادر ۱۹۷۴-۱۹۷۳
۴ جبر کتاب وفیات الاعیان تكملهای به نام «فوات الوفیات» توسط محمد بن شاکر کتبی، متوفی ۷۶۴ق تألیف گردیده است. این اثر مهمترین و معروفترین تكمله كتاب ابن خلکان در شرح حال ۵۷۲ نفر از بزرگان میباشد.
الوافی بالوفیات
الوافی بالوفیات. تألیف صلاحالدین خلیل بن ایبک الصفدی؛ باعتناء هـ. ریتر و دیگران. استانبول: مطبعه الدوله ق ۱۳۸۱.
۲۲ جفرهنگنامهای با بیش از ۱۴۰۰۰ سرگذشتنامه تا زمان نویسنده (اواسط قرن هشتم) و بزرگترین فرهنگنامه عام تاریخی است. در این كتاب، تراجم تمام اعیان و نجباى زمان، مانند: صحابه، تابعین، خلفا، ملوك، امرا، قضات، وزرا، محدثین، قرا، شعرا، اطبا، حكما، ادبا، عرفا و... را جمع كرده و هیچكس بنا به مقدمه و عنوان كتاب وی (كامل در مورد وفیات) از قلم نینداخته است. چهار جلد اول كتاب را به احترام پیامبر(ص) به اسامی محمد اختصاص داده و بقیه اسامی به صورت الفبایی تنظیم شده است.
منظرالانسان ترجمه وفیات الاعیان
منظرالانسان ترجمه وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان ابن خلكان. [احمد بن محمد بن ابراهیم ابوالعباس شمسالدین برمکی اربلی]؛ ترجمه احمد بن محمد بن عثمان بن علی بن احمد الشجاع السنجری؛ تصحیح و تعلیق فاطمه مدرسی. دانشگاه ارومیه - ۱۳۸۱.
وفیات الاعیان توسط یوسف بن محمد بن عثمان بن علی بن احمد شجاع در سال ۸۹۵ق به فارسی ترجمه شده است. مترجم انگیزه خود از نگارش ترجمه حاضر را بهرهمند شدن فارسیزبانان از كتاب ابن خلكان معرفی كرده است. منظرالاسلام در سه مجلد با پیشگفتار و تصحیح و تعلیق دكتر فاطمه مدرسی عضو هیئت علمی دانشگاه ارومیه در دسترس قرار دارد.
ترجمه كتاب پس از مقابله بیست و پنج كتاب دیگر تاریخ، به فارسی برگردانده شده است و مدخلهای آن بر اساس الفبا تنظیم گردیده است.
جلد اول: با معرفی ابراهیم نخعی آغاز میشود و با زینب بنت الشعری خاتمه میپذیرد.
جلد دوم: با معرفی سالم بن عبدالله بن عمرو بن خطاب آغاز و با معرفی ليث بن سعد فهمی پایان مییابد.
جلد سوم: با معرفی امام مالك آغاز و با معرفی رضیالدین اربلی خاتمه مییابد.كتاب مشتمل بر پاورقیهایی به قلم مصحح، فهرست مطالب در ابتدای جلد اول و فهرست اعلام در پایان هر جلد میباشد.
ترجمه متأخری از این کتاب نیز صورت گرفته است. مولانا ظهیرالدین اردبیلی (؟ ـ ۹۳۰ق) وفیاتالاعیان را به نام سلطان سلیم عثمانی به فارسی ترجمه کرد و فرهاد میرزا معتمدالدوله قاجار نیز آن را در ۱۲۸۴ق با تصحیح و حواشی متن عربی در تهران چاپ و منتشر نموده است.
-
ساختار کتاب مرجع:
- الف. وفيات الأعيان از مهمترين كتب فن رجال به شمار میآید كه به ترتيب نام كوچک يا اسم اشهر افراد الفبايي شده است.
- ب. سرگذشت صحابه و تابعين و خلفاى راشدين، به علت شهرت آنان ذكرى نشده، چون در ديگر آثار آمده است.
- ج. مؤلف علاقمند به تاريخ و اخبار پيشينيان بوده است و از اينرو كتاب را در زمره «تاريخ» میداند.
- د. اين اثر سرگذشتنامه عمومي و مختصر است. به گفته مؤلف تنها گروهى خاص مانند عالمان، شاهان يا اميران و وزيران و... را در بر نمیگيرد بلكه عموم مشاهير را شامل میگردد و در عين حال سعی مؤلف بر اختصار مدخلها بوده است.
- ه. تناسب ميان مدخلها وجود ندارد. برخى كوتاه و در حد تولد و وفات شخص و برخى طولانیتر است كه اين امر احتمالاً به خاطر كمبود منابع مربوطه و نيز ظرفيت افراد است.
- ز. جلد هشتم فهرست نام اشخاص و تعليقات را در بر دارد.