دانشنامه زبان و ادب فارسی
- سال نشر: ۱۳۸۴-۱۳۹۵
- ناشر: فرهنگستان زبان و ادب فارسی
- نوع کتاب مرجع: دانشنامه
-
معرفی کتاب مرجع:
اولین جلد این دانشنامه توسط فرهنگستان زبان و ادب فارسی در سال ۱۳۸۴ منتشر گردید و طی شش سال با چاپ جلد ششم، در ۱۳۹۵ به پایان رسید. این منبع مرجع در قطع رحلی است و هر جلد تقریباً دارای هفتصد و پنجاه صفحه میباشد که در کل ۴۸۳۰ صفحه و ۲۲۴۴ مدخل را در بردارد.
از نظر محتوا و دامنه موضوعات، دانشنامه از نوع تخصصی میباشد و چنانکه در مقدمه آمده است شامل مقالههایی در خصوص مشاهیر و کتابهای ادبی، دستور زبان، اصطلاحات عرفانی، معانی و بیان، عروض و قافیه، قالبهای شعری، سبکهای ادبی، زبانهای ایرانی، انواع ادبیات، ادبیات پیش از اسلام، اسطورههای ایرانی، اسامی و اعلام شاهنامۀ فردوسی، و برخی دیگر از اسامی، بویژه اَعلام قرآنی، ادبیات معاصر و احوال و آثار ایرانشناسان در حوزه ادبیات، بویژه ادبیات دورۀ معاصر از موضوعاتی است که این دانشنامه به آن میپردازد و نویسندگان و شاعران این دوره و آثار آنها را در مقالههای کلی مربوط به آنها، و نیز در مدخلهای مستقل معرفی مینماید.
نویسندگان مقالههای دانشنامه را متخصصان و اندیشمندان این حوزه تشکیل میدهند و اسامی افراد صاحبنامی همچون جلال خالقی مطلق، میرجلالالدین کزازی، اسماعیل سعادت، حسن میرعابدینی، غلامعلی حداد عادل، علی اشرف صادقی، محمدتقی راشد محصل، حسن ذوالفقاری، آذرتاش آذرنوش، محمد خوانساری، احمد سمیعی (گیلانی)، کاوه بیات، نصرالله پورجوادی، احمد تفضلی، فرید قاسملو، حسن انوری، عبدالحسین آذرنگ، کامران فانی، بهاءالدین خرمشاهی، محمود فتوحی در فهرست مقالهنویسان به چشم میخورد.
سرپرستی تدوین دانشنامه را استاد اسماعیل سعادت عضو پیوسته فرهنگستان، ادیب و مترجم متون فلسفی بر عهده داشته است. استاد سعادت متولد ۱۳۰۴ خوانسار و کارشناس ارشد زبان انگلیسی از دانشگاه تهران، مترجم و مؤلف بسیاری از آثار فلسفی و ادبی است که از جمله آنها میتوان به ترجمه آثاری مانند «از وولف تا کانت، بخش اول از جلد ششم تاریخ فلسفه» فردریک کاپلستون (انگلیسی)، و «در آسمان» ارسطو اشاره نمود. او همچنین ترجمه و ویرایش فرهنگ آثار شش جلدی، ویرایش ترجمههای مجموعه نه جلدی تاریخ فلسفه کاپلستون، ویرایش بخشی از مجلّۀ نشر دانش، سردبیری مجلّه معارف، عضویت شورای عالی ویرایش سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران را در کارنامه خود دارد.
ایشان در سال ۱۳۸۳ به عنوان چهره ماندگار انتخاب گردید. در سال ۱۳۸۶ به عنوان برگزیده فرهنگستان زبان و ادب فارسی نشان درجه یک دانش را دریافت نمود. ترجمه کتاب «در آسمان»، در دوره نوزدهم انتخاب کتاب سال جمهوری اسلامی ایران از طرف وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، به عنوان کتاب سال برگزیده شد.
ویژگیهای دانشنامه
- برپایه اصول علمی دانشنامهنگاری تدوین شده است. دارای شورای علمی و نیز گروه ویراستارانی است که متشکل از «همکاران دانشنامه» در فرهنگستان میباشد. سرپرست و مدیر دانشنامه نیز عضو پیوسته فرهنگستان است.
- تنظیم مدخلها به صورت الفبایی است و مقالهنویسان از متخصصان و صاحبنظران ادب فارسی میباشند.
- تمامی مقالهها امضا دار است و در انتهای هر مدخل «منابع» مورد استفاده آمده است.
- از «نظام ارجاعات» در تمام دانشنامه پیروی شده است و چنانچه در متن مقاله به منبعی استناد گردد، اطلاعات کتابشناختی آن به صورت مختصر در متن و سیاهه کامل آن در پایان مقاله الفبایی شده است.
- نامها و کلماتی که در متن مقالهها با علامت ستاره (*) مشخص شدهاند، نشانگر این است که این نامها و لغات مستقلاً «مدخل» واقع شدهاند.
- در متن کتاب هرجا به منبع «لاتین» ارجاع داده شده، برای تشخیص آن از منبع فارسی، شماره جلد به اعداد رومی و شماره صفحه به عدد لاتین میآید (مانند: سزگین ج IV ص ۲۷۶).
- این دانشنامه سرگذشت مشاهیر و شاعران و نویسندگان داخلی و خارجی حوزه ادب فارسی در قید حیات را دربرنمیگیرد.
- برخی از مدخلها از دیگر منابع معتبر خارجی مانند دایرةالمعارف اسلام چاپ لیدن یا ایرانیکا برداشت و ترجمه شدهاند، که در سیاهه کتابشناسی انتهای مقاله ذکر شده است مانند مدخل: «کاشفی سبزواری» (غلامحسین یوسفی، دایرةالمعارف اسلام ترجمه گروه دانشنامه با اضافاتی اندک)، مدخل «عصمت بخاری» (ذبیحالله صفا، اقتباس از ایرانیکا، گروه دانشنامه).
- در سراسر دانشنامه تا حد ممکن سعی بر این بوده است که توازن و تناسب میان مقالهها بر حسب موضوع آن رعایت گردد. با این وجود برخی مدخلهای کماهمیتتر، به دلیل وجود اطلاعات بیشتر و حائز اهمیت در آن خصوص، احتمال دارد فضای بیشتری را گرفته باشد.
- ویژگی مهم دیگر دانشنامه «اعرابگذاری» کلمات و عبارتها است که طرز تلفظ صحیح واژگان را میآموزد و خواننده به راحتی میتواند به آن استناد نماید.
- در ابتدای هر مجلد «فهرست مدخلها و مؤلفان» همان جلد آمده است. کتاب فاقد هر نوع «نمایه» میباشد و از حروف مندرج بر روی جلد میتوان به «مدخل» مورد نظر رجوع نمود.
-
ساختار کتاب مرجع:
جلد سال چاپ مدخل جلد سال چاپ مدخل ۱ ۱۳۸۴ آب ـ برزویه ۴ ۱۳۹۱ سندبادنامه ـ فردوسی ۲ ۱۳۸۶ بَرَنْدَق ـ حیرتی تونی ۵ ۱۳۹۳ فردوسی ثانی - مسرور طالقانی ۳ ۱۳۸۸ خارْزَنْجی ـ سنایی غزنوی ۶ ۱۳۹۵ مسعود، محمد ـ یونُس اهمیت دانشنامه زبان و ادب فارسی
در میان دانشنامههای موضوعی فارسی جامع و معتبر مانند دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، دانشنامه جهان اسلام و دایرةالمعارف تشیع، این دانشنامه از معدود منابعی است که طی شش سال به آخر رسیده و در دسترس میباشد. این دانشنامه علاوه بر موضوعات ادبی، تاریخ، جغرافیا و نجوم، به طور کلی هر موضوع مرتبط با ادب فارسی را نیز در بردارد و میتواند مورد استفاده دانشجویان، استادان و پژوهشگران این حوزهها قرار گیرد.
در جدول ذیل نمونههایی از مدخلهای مختلف از جلدهای ششگانه ذکر میشود تا شمایی از تنوع موضوعات به دست آید و خوانندگان به طور اجمال از دامنه و محتوای دانشنامه آگاهی یابند. اغلب مدخلهای «شاهنامه» در این کتاب به قلم دکتر جلال خالقی مطلق میباشد. زندگی نویسندگان معاصر و آثار آنها توسط استاد حسن میرعابدینی به رشته تحریر درآمدهاند. همچنین در این دانشنامه به ترتیب ۳۲ مقاله از دکتر محمدجعفر یاحقی، ۱۱ مقاله از دکتر محمود فتوحی، ۱۱ مقاله از دکتر سلمان ساکت، ۳ مقاله از دکتر زهرا اختیاری و ۱ مقاله از دکتر مهدخت پورخالقی آمده است که جملگی از استادان و اعضای هیئت علمی دانشگاه فردوسی میباشند.
نمونه مدخلهای جلد اول
مدخل مؤلف مدخل مؤلف آرام، احمد غلامعلی حداد عادل ابومنصور محمد بن عبدالرزاق جلال خالقی مطلق آریا (دایرةالمعارف) محمد آصف فکرت ابومنصور معمری جلال خالقی مطلق آل احمد حسن میرعابدینی ابونواس آذرتاش آذرنوش آقابزرگ تهرانی سید علی آلداوود ادب جلال خالقی مطلق ابن قتیبه عبدالحمید آیتی ادبیات عرفانی تقی پور نامداریان ابوریحان بیرونی فرید قاسملو ادبیات فارسی محمدجعفر یاحقی ابوعلی بلخی جلال خالقی مطلق ادبیات معاصر ایران محمدجعفر یاحقی ابوعلی سینا محمد خوانساری اقبال آشتیانی، عباس سید علی آلداوود ابوالفتوح رازی محمدجعفر یاحقی بث الشکوی محمدجعفر یاحقی نمونه مدخلهای جلد دوم
مدخل مؤلف مدخل مؤلف بزرگمهر جلال خالقی مطلق تاریخ ادبیات فارسی (استوری) محمدجعفر یاحقی بزم و رزم رحیم رئیسنیا تاریخ بیهقی محمدجعفر یاحقی بوف کور حسن میرعابدینی تاریخ سیستان احمد سمیعی گیلانی بهار، محمدتقی احمد سمیعی گیلانی تذکرةالاولیاء نصرالله پورجوادی بهاریه سید علی آلداوود تذکرهنویسی محمود فتوحی بهرنگی، صمد حسن میرعابدینی تفسیر در ادب فارسی محمدجعفر یاحقی بهروز، ذبیح حسن میرعابدینی تفسیر سورآبادی محمدجعفر یاحقی بیژن و منیژه جلال خالقی مطلق جابلقا و جابلسا محمدجعفر یاحقی بیهقی، ابوالفضل محمدجعفر یاحقی چاپهای دیوان حافظ بهاءالدین خرمشاهی پورداوود محمدتقی راشد محصل حسنک وزیر محمدجعفر یاحقی نمونه مدخلهای جلد سوم
مدخل مؤلف مدخل مؤلف خانقاه ژاکلین، شبی (دایرةالمعارف اسلام) سرقات ادبی میرجلالالدین کزازی خلد برین محمدجعفر یاحقی سرگذشت حاجی بابا حسن میرعابدینی رمز محمود فتوحی سریع، بحر حمید حسنی رودکی محمدجعفر یاحقی زندگی و روزگار سعدی شیرین بیانی روضالجنان و روحالجنان محمدجعفر یاحقی سعدی در جهان کامران فانی ریاضالشعرا محمود فتوحی سکایی، زبان و خط و آثار زهره سرشناس زرینکوب، عبدالحسین روزبه زرینکوب سلخ (در عروض) حمید حسنی سبک خراسانی محمدجعفر یاحقی سلطان سلیم اول شهلا طهماسبی سخن (ماهنامه) عبدالحسین آذرنگ سلیمان محمدجعفر یاحقی نمونه مدخلهای جلد چهارم
مدخل مؤلف مدخل مؤلف شازده احتجاب حسن میرعابدینی عطار تونی محمدجعفر یاحقی شاهنامه بنداری محمدجعفر یاحقی علوی، بزرگ حسن میرعابدینی شمس و طغرا حسن میرعابدینی عنصرالمعالی محمدجعفر یاحقی شیمل، آنه ماری انیس وحید غررالسیر محمدجعفر یاحقی صفا، ذبیحالله سید علی آلداوود غزالی، محمد نصرالله پورجوادی صیدی تهرانی محمود فتوحی غزالی مشهدی محمدجعفر یاحقی طوس محمدجعفر یاحقی فارابی رضا داوری اردکانی عجایبالمخلوقات ایرج افشار (از ایرانیکا) فارسی علی اشرف صادقی عصمت بخاری ذبیحالله صفا فردوسی جلال خالقی مطلق نمونه مدخلهای جلد پنجم
مدخل مؤلف مدخل مؤلف فردوسی ثانی محمدجعفر یاحقی لغت فرس علی اشرف صادقی فروغی، محمدعلی عبدالحسین آذرنگ لمپتون علی مصریان فرهنگ جهانگیری علی اشرف صادقی مجالس سغدی محمود فتوحی فرهنگنویسی در ایران علی اشرف صادقی مجالسالعشاق سلمان ساکت فیاض، علیاکبر محمدجعفر یاحقی مجالسالنفائس محمدجعفر یاحقی قدسی مشهدی محمدجعفر یاحقی مجمعالبحرین سلمان ساکت قرآن کریم محسن معینی مجمعالبحرین سلمان ساکت کنوز الحقائق فی رموز... سلمان ساکت محموداحمد حسن میرعابدینی گلشیری، هوشنگ حسن میرعابدینی مرصادالعباد سلمان ساکت نمونه مدخلهای جلد ششم
مدخل مؤلف مدخل مؤلف مسندالیه محمدرضا رضوی وغوغساهاب حسن میرعابدینی مفاتیحالعلوم کامران فانی وقوعگویی محمود فتوحی منازلالسائرین سلمان ساکت هجا امید طبیبزاده مناقبالعارفین (سبک کتاب) محمود فتوحی هدایت، صادق اسماعیل سعادت مویدالدین خوارزمی سلمان ساکت هرات مهدخت پورخالقی مویدالدین نسفی سلمان ساکت هشت بهشت حسن ذوالفقاری مهرگان چنگیز مولایی یزدانشناخت سلمان ساکت نفایسالفنون فی عرائس... کامران فانی یغما، مجله سید علی آلداوود نیشابوری، محمد بن... سلمان ساکت یوسفی، غلامحسین محمدجعفر یاحقی
